Avveniment mużikali li mhux ta' min titilfu

Il-Malta Philarmonic Orchestra, Demm fuq il-Verna tal-poeta Patri Marjanu Vella o.f.m. u l-Prof. Joseph Vella nhar is-17 ta' Settembru li ġej. Għal min hu interessat li jattendi jista' jara dan il-link: http://www.youtube.com/watch?v=ZMfHx4S9_RE

Carmel Mallia - Rumanz gdid u intervista mieghu

Il-Baruni ta’ Ħal Qormi ta’ Karmenu Mallia, Pubblikazzjoni BDL, 2010.

ISBN: 978-99957-20-53-7

Lil Karmenu Mallia nafu l-iktar bħala poeta li jikteb kemm bil-Malti (Festuni, 2007) kif ukoll b’ilsna oħra bħalma huma l-Franċiż (Paquerettes, 2003) u l-Esperanto; traduttur (b’xogħlijiet maqlubin għall-Malti mill-Ispanjol bħall-versi ta’ San Ġwann tas-Salib, 2009); u fuq kollox Esperantista attiv (Malta Nuntempa Poezio, 2009).

Is-sena 2010 rat lil Karmenu Mallia bħala rumanzier, bir-rumanz storiku Il-Baruni ta’ Ħal Qormi. Huwa xogħol li jifrex fuq kważi 250 paġna u maqsum f’20 kapitlu. Temporalment huwa ambjentat fis-snin 40 tas-seklu 18 (1743), is-seklu tar-Rivoluzzjoni Franċiża u tal-Illuminiżmu. Dan kollu fir-raħal ta’ Ħal Qormi fejn Mallia twieled u trabba. Mallia jirrakkonta l-istorja ta’ dan ir-raħal bis-sabiħ u l-ikrah tiegħu, mela b’riċetta effettiva fejn iħallat b’mod ibbilanċjat il-ħelu mal-morr. Hu rumanz li jirrakkonta mhux biss it-tiġrib individwali tal-personaġġi, imma anki t-tiġrib kollettiv, mela ta’ raħal sħiħ. Għalhekk Mallia jinkludi wkoll leħen il-kollettività permezz ta’ għajdut. Għandna għalhekk referenzi għas-superstizzjoni tal-popolin li titwieled f’ambjenti fejn mhemmx skola. Huwa wkoll żmien meta l-qlajja’ kienu jsiru fuq kollox anki għall-mogħdija taż-żmien.

Interessanti u minuzzjużi huma l-bosta riferimenti toponomastiċi marbutin mal-lokal ta’ Ħal Qormi. Għalhekk jissemmew postijiet bħall-kappella tal-Madonna tal-Ħlas, il-knisja ċkejkna ta’ Santa Marija ta’ Qrejċa, il-pjazza ta’ San Franġisk, l-Erba’ Qaddisin bejn Ħal Qormi u l-Ħamrun, u bosta oħrajn. Hemm imbagħad spazji oħrajn bħalma huwa Sant’Jiermu u l-kalzri li kienu jinsabu fih, imma anki Għawdex.

Bħal kull rumanz storiku tajjeb, Mallia jibni r-rakkont tiegħu fuq fatti storiċi fuq naħa (bħall-persekuzzjoni tal-Lhud matul l-istorja, il-proċess li wassal lil Ħal Qormi biex jinbidel f’Città Pinto, l-imxija qerrieda tat-trabi, il-biża’ mis-sibbien u t-theddida tagħhom fil-Fliegu, il-festa ta’ San Ġwann Għammiedi), u oħrajn mistħajla fuq l-oħra (bħall-pika bejn il-Baruni ta’ Ħal Qormi u l-Gran Mastru Pinto). Mela Il-Baruni ta’ Ħal Qormi mhux nieqes minn tagħrif ta’ natura storika ’l hawn u ’l hinn.

L-istil imħaddem huwa mexxej ħafna, anki permezz tad- djalogar ħaj. Hemm ukoll partijiet djalogati anonimi li jirriflettu l-għajdut tal-popolin. Huma bosta l-waqtiet li jnisslu tbissima fil-qarrej.

Mallia juża l-ittra u l-vers tal-għana bħala parti mill-mekkaniżmi li jżewqu r-rumanz mil-lat stilistiku. Insibu wkoll partijiet fil-korsiv (Kapitlu 16). X’jindikaw dawn eżattament? Forsi l-ġlieda bejn il-moħħ u l-kuxjennza? Hawnhekk tiġi mistoqsija x’inhi l-vera missjoni tar-reliġjuż. Dan jintrabat mar-riflessjoni dwar l-ordnijiet reliġjużi li nsibu lejn l-aħħar parti tar-rumanz wara li nsiru nafu bil-bidla drastika li persunaġġ ewlieni xtaq jagħmel f’ħajtu.

L-ilsien li juża Mallia jinsab bejn id-djalogar sempliċi u l-għarfien eċċellenti tal-idjoma Maltija. Hemm ukoll l-użu tad-djalett mill-Kinu, sid il-ħanut tax-xorb. Interessanti huma anki l-bosta frażijiet li Mallia jinkludi bil-Latin, bil-Grieg, bil-Franċiż u bit-Taljan (rifless ta’ mallia bħala poliglotta). Anki dan jirrifletti b’xi mod jew ieħor is-seklu 18. Ma ninsewx li żmien il-Kavallieri kien wieħed fejn Malta kienet ċentru ta’ bosta familji nobbli mill-Ewropa kollha. Xi drabi tidħol ukoll diretta l-vuċi tan-narratur onnixxenti fejn l-awtur bħal joħloq kuntatt dirett bejnu u bejn il-qarrej.

Mekkaniżmu narrattiv ieħor li Mallia jħaddem tajjeb huwa dak fejn jintroduċi waqtiet ta’ tensjoni wara oħrajn fejn ikun ħakem is-sliem. L-awtur bħal jaħsad lill-qarrej b’avvenimenti mhux mistennija. Drabi oħra jintroduċi personaġġi ġodda (anki passiġġiera, bħall-Bażugri) biex bħal tingħata enerġija ġdida lin-narrazzjoni u lill-azzjoni tar-rumanz.

Mallia jintroduċi numru sabiħ ta’ personaġġi differenti u interessanti, u dan biex ir-ritmu tan-narrazzjoni ma jbattix imma jibqa’ dejjem frisk u mexxej. Tispikka d-deskrizzjoni ħajja tal-personaġġi imma anki ta’ ċerti avvenimenti importanti bħalma hija l-festa ta’ San Ġorġ.

Il-personaġġi rrappreżentati huma marbutin ma’ klassijiet soċjali differenti, inklużi l-ilsiera. Hemm ċerta demokrazija, fis-sens li naqraw b’kavallier li hu anki mastrudaxxa; b’ilsiera li huma ttrattati tajjeb (hekk l-ilsir Tarik jikteb ittra lis-sinjur tiegħu, il-Baruni, fejn jitolbu biex jeħilsu mill-kalzri; huwa lsir li jaf jaqra u jikteb, u anki jesprimi ruħu bi ħsibijiet profondi); b’kappillan li jagħti lezzjonijiet privati lill-kavallier u lill-Farfett; b’mara – is-Sa Ghirlanda – li tifforma parti mill-Kunsill. Mallia jħalli post anki għall-kelb Pagliaccio li bħal jiġbed is-simpatija tal-istess Gran Mastru Pinto. Huma wkoll bosta l-okkażjonijiet fejn Pinto jiltaqa’ mal-poplu Qormi.

Dik li jikteb dwarha Mallia hi soċjetà multinazzjonali u multikulturali – kavallieri, ilsiera Torok, Lhud - li ssib il-benniena tagħha fuq din il-gżira ċkejkna. Il-kappillan jitkellem mal-Lhudi – bejniethom hemm biss rispett u kliem ta’ sliem u għerf.

F’Il-Baruni ta’ Ħal Qormi nsibu wkoll bosta waqtiet ta’ riflessjoni dwar aspetti bħalma huma l-mewt u l-firda u l-uġigħ li ġġib magħha. Inħoss li sentenza importanti li naqraw fir-rumanz ta’ Mallia hija din: “...il-bniedem li ma jistudjax jibqa’ lura. Hawn wisq x’titgħallem, u qatt ma tkun tgħallimt biżżejjed.” Rumanz bħal dak ta’ Mallia jistaqsi wkoll min hu verament il-bniedem?: rikkezzi, unuri, titli, kożmetika, jew bniedem tad-demm u l-laħam kif ġie fid-dinja?

Nispiċċa bil-kliem li bih Karmenu Mallia jtemm ir-rumanz tiegħu: “Pax et Bonum”. Hu kliem li jixraq tassew lil xogħol bħal dan proprju għax ġeneralment mhux rumanz ta’ ġlied, mibegħda u tixrid ta’ demm, imma rakkont fejn jaħkmu l-ftehim, l-armonija u s-sentimenti pożittivi, bi tmiem hieni.

Lill-qarrej nissuġġerilu jaqra wkoll id-Daħla interessanti – miktuba minn bniedem imsajjar sewwa u mimli għerf - li Mallia jikteb għal dan il-ktieb. Jiena qrajtha darbtejn, darba qabel ma bdejt naqra r-rumanz u darb’oħra wara li temmejtu. Fhimt aħjar il-frażi, “Il-kotba bdew jgħallmuni, bdew iġegħluni nkun fuq ix-xwiek biex nara x’fiha dil-borża magħluqa li nsejħilha ħajja.”

Patrick Sammut jintervista lil Carmel Mallia

1. Xtaqt nibda billi tgħidilna xi ħaġa fil-qosor dwarek bħala tifel u dwarek bħala bniedem imsajjar sewwa u ta’ esperjenza kbira.

Jien twelidt Ħal Qormi fl-1929. Mort l-iskola tal-Gvern t’hemm u wara s-Seminarju. Sadattant kont abbati. Meta kelli għoxrin sena dħalt mal-Ġiżwiti. Għamilt sentejn novizzjat u sentejn oħra studju klassiċi n-Naxxar; tliet snin filosofija, Franza, u sentejn ngħallem il-Franċiż u l-Istorja fil-Kulleġġ San Alwiġi, minn fejn ħallejt l-Ordni.

Bdejt ngħallem imma segwejt kors għall-Ispetturi tas-Saħħa fejn akkwistajt diploma mill-Health Institute ta’ Londra. Aktar tard għamilt kors tan-Naturopatija (mediċina alternattiva) fejn ħadt id-dottorat tiegħu, imma qatt ma wżajtu fil-ħajja tiegħi ta’ kuljum. Kien biss kors ta’ aġġornament u tagħlim ġdid.

Meta kelli mal-50 sena mietet marti, is-Sopran Hilda xebba Tabone. Għandi żewġt itfal, it-tewmin John u Mario, illum miżżewġa u bit-tfal.

2. Inti tikteb il-poeżija anki bil-Franċiż u bl-Esperanto, u għandek għarfien tal-Ispanjol. Qlibt saħansitra versi ta’ San Ġwann tas-Salib għall-Malti. Minn fejn bdiet din in-namra ma’ dawn l-ilsna barranin?

Il-Franċiż tgħallimtu sew fi Franza fejn kont studjajt il-filosofija flimkien mal-lingwa Franċiża; wara ġibt id-diploma tal-BA Hons (Lond) fih. Fis-sena 1970, kelli sitt xhur skolarxip tal-Gvern Franċiż meta f’Pariġi studjajt il-Food Hygiene & Hotel catering.

L-Esperanto studjajtu waħdi b’kors ta’ korrispondenza mill-British Esperanto Ass. ta’ Londra minn fejn ħadt il-Liċenzjat fih.

Min-naħa l-oħra, is-Seminarju kont tajjeb ħafna fil-Latin u t-Taljan. L-Ispanjol studjajtu waħdi.

Imma naħseb li l-ġibda għal-lingwi qiegħda fija. Kif ma nafx. Forsi don, ma nafx.

3. Għaliex wieħed iħoss il-bżonn li jitgħallem l-Esperanto ladarba bħalek ikollu konoxxenza tajba ta’ bosta ilsna oħra?

Il-lingwi sbieħ. Imma kemm tista’ titgħallem lingwi? U qatt tista’ titgħallimhom sal-qiegħ? L-Esperanto ħajjarni l-ewwelnett għax ħafif, allavolja trid tistudjah xorta, għax ma tistax tistenna l-bajtra taqa’ f’ħalqek. It-tininett minn dejjem kelli l-ħajra nużah biex naqleb xogħlijiet letterarji Maltin bih biex il-letteratura tagħna tkun xi ftit magħrufa barra minn xtutna. U naħseb li xi ftit irnexxieli. Kont nieħu gost nara x’interess kienu jieħdu l-esperantisti minn madwar id-dinja fid-diskorsi tiegħi bl-Esperanto fuq l-Istorja ta’ Malta u fuq il-letteratura Maltija f’xi kungressi tal-Esperanto li attendejt, ngħidu aħna f’ Varsavja (Polonja), Budapest (Ungerija) u Montpellier (Franza).

4. Liema huma x-xogħlijiet tiegħek għal qalbek l-aktar? Semmi tnejn marbutin mal-poeżija u tnejn mal-proża. Għaliex?

Kull artist, u awtur hu artist, ikun iħobb xogħlijietu kollha l-istess. Biss preferenzi jkollu. Min-naħa tiegħi, l-aktar żewġ ġabriet ta’ poeżija għal qalbi huma: Lapislazzuli (2001) u Distre-Libere (bl-Esperanto: 2005). Imma għandi għal qalbi wkoll l-ewwel antoloġija ta’ poeti Maltin bl-Esperanto (1985), fejn hemm it-traduzzjoni tiegħi ta’ ‘Il-Jien u Lilhinn Minnu’ ta’ Dun Karm flimkien ma’ ‘Il-Ġifen Tork’ ta’ Ġananton Vassallo, fost poeti oħra.

Żewġ xogħlijiet tiegħi ta’ proża: L-ewwel rumanz tiegħi bl-Esperanto: Ĉielarka Estonto (Ġejjieni lewn il-Qawsalla) (2002), ippublikat l-Amerika, u rumanz li nittama ma jdumx ma jidher: ‘Tal-Aħħar Ibaħħar’ fuq sfond tal-aħħar jiem il-G.M. Hompesch b’relazzjoni ma’ Ħaż-Żabbar. Għalkemm ‘Il-Baruni ta’ Ħal Qormi’, bi sfond ta’ żmien il-G.M.Pinto b’relazzjoni ma’ raħal twelidi Ħal Qormi, hu għal qalbi wkoll.

5. Bħala kittieb tat-tnejn, liema ġeneru letterarju huwa għal qalbek l-aktar? Kif tħares lejn il-poeżija u lejn il-proża meta tiġi biex tikteb?

Ommi minn dejjem kienet tgħidli li aħna niġu minn Ġużè Muscat Azzopardi. In-nannu tiegħi min-naħa t’ommi kunjomu Muscat. Kultant ngħid li forsi writt il-ħajra li għandi għall-kitba minn għandu. Biss aktar tard sirt naf li Ġużè kien ukoll membru tal-ewwel moviment esperantista fil-bidu tas-seklu l-ieħor meta kienu jmexxu l-Ispiżjar Arkanġlu Agius, it-Tabib Gustav Busuttil li kien jaqdi n-nies fl-ispiżerija ta’ Agius l-Imsida, u l-magħruf Agostino Levanzin, ġurnalista ieħor.

Il-ġenru li l-aktar hu għal qalbi hi l-poeżija. Barra dawk ix-xogħlijiet li ġa ħriġt, għad għandi tliet ġabriet oħra ta’ poeżiji fil-kompjuter. Meta se jidhru ma nafx.

Proża nikteb ukoll, għax għandi artiklu kulturali kull xahar li jidher fuq waħda mill-gazzetti lokali. Ir-rumanz sar għal qalbi wkoll. Imma naħseb li wara li ktibt ħamsa u ieħor qed jinkiteb, naħseb li issa l-ftila waslet biex tinħela.

6. Tħoss li f’dan pajjiżna hawn bosta limitazzjonijiet meta wieħed jiġi biex iberraħ u jaqsam xogħlijietu letterarji ma’ ħaddieħor? Kif tikkumpensa għal dan in-nuqqas?

Hawn, limitati wisq, mhux biss minħabba ċ-ċokon tal-art li wellditna imma wkoll u forsi l-aktar minħabba n-nuqqas ta’ interess. U mbagħad hawn ħaġa li ġġiegħlek titnikket: iħarsu wisq lejn l-uċuh, id-diżgrazzja ta’ Malta. Allura trid tfittex u tittallab għalkemm ħafna drabi jkun kollu għalxejn. Darba rumanz tiegħi żammewhuli ħdax-il sena u daqshekk qagħdu jittamawni. Darba oħra sitt snin u biex ħadtu lura... aħjar ma nkomplix.

7. Liema huma l-kittieba lokali u dawk barranin għal qalbek l-aktar?

Fuq il-kittieba lokali aħjar ma ngħid xejn. Hekk l-aħjar. Kittieba barranin: hawn tfajtni f’baħar immens. Insemmi ftit: (Spanjoli): Garcia Lorca, San Ġwann tal-Salib; (Franċiżi): Paul Claudel, Leconte de Lisle, Victor Hugo, Vigny, Beaudelaire, Chenier, Mallarmé, Balzac, Racine, Rousseau, Lamartine, Voltaire. Semmejthom kif ġew f’moħħi u bla preferenzi; (Esperanto): l-aktar Zamenhof, l-awtur tal-Esperanto li kien qaleb għall-Esperanto t-Testment il-Qadim kollu mil-lingwi oriġinali (billi kien Lhudi). Dax-xogħol qiegħed fost il-kotba li għandi u ngħożżu tgħidx kemm. Barra dan, hemm ħafna awturi oħra li ismijiethom ma jgħidu xejn għall-qarrejja. Insemmi biss lil Dr Marjorie Boulton, awtriċi esperantista Ingliża li għadha mimlija bl-għomor għalkemm xiħa u li kienet hi li għarblitli l-ewwel versi tiegħi bl-Esperanto; (Taljani): hemm ħafna awturi li nħobbhom, l-aktar poeti: Dante, Leopardi, Foscolo, Carducci, Manzoni, Giusti, D’Annunzio, e bella compagnia.

8. Għandek rabtiet ma’ kittieba kontemporanji li jgħixu lil hinn minn xtutna?

Għandi ħafna. L-aktar fejn jidħlu l-publikazzjonijiet. Jien nikteb fuq tliet rivisti esperantisti: ‘Literatura Foiro’ (Fiera Letterarja) li toħroġ l-Italja imma b’editur Bulgaru; Belarta Almanako (Almanakk letterarju), joħroġ l-Amerika b’editur Ġermaniż li joqgħod hemm, u ‘Mirmekobo’ (isem ta’ annimal Awstraljan) rivista elettronika maħruġa minn esperantista Amerikan jgħix l-Awstralja.

Apparti minn dan, jien wieħed mit-tliet ġudikanti għall-konkors ta’ poeżija internazzjonali bl-Esperanto, imniedi kull sena mill-Universala Esperanto-Asocio (L-Assoċ. Universali tal-Esperanto), u għalhekk ikolli ħafna relazzonijiet ma’ awturi barranin. It-tliet ġudikanti l-oħra huma poeta esperantista miċ-Ċina u poetessa esperantista mill-Islandja.

Jien ukoll president tal-Malta Esperanto-Societo lis-sena d-dieħla tagħlaq ħamsin sena. Allura bilfors ikolli relazzjoni kbira mad-dinja esperanista, għalkemm naqqast ħafna.

9. Naf li inti tuża regolarment l-internet u l-e-mail. Kemm huma utli dawn għal min jinsab fil-pożizzjoni tiegħek?

Illum dawn ma tgħaddix mingħajrhom U mbagħad bħalma għedt int għal wieħed bħali. Kemm biex tikkomunika kif ukoll biex tfittex tifsir xi kliem. Taf kemm taf, qatt ma taf kollox.

10. L-aktar xogħol reċenti tiegħek huwa r-rumanz Il-Baruni ta’ Ħal Qormi. Kif twieled xogħol bħal dan? Għaliex taħseb li r-rumanz storiku għadu jappella għall-qarrej Malti tal-lum?

Emminni ngħidlek li ma nafx il-‘Ġenesi’ tiegħu. Naf li qablu kont ktibt xi ħaġa oħra storika. Barra minn hekk, Pinto nnifsu jirribellani minħabba l-ideat u l-imġiba tiegħu fil-ħajja ta’ missirijietna, għalkemm il-Gran Mastri kienu kollha ta’ pezza waħda. Ir-relazzjoni tiegħu ma’ Ħal Qormi tieqaf biss meta ħalla ismu mkaħħal miegħu, li għal dak iż-żmien kien unur kbir biex ma ngħidx ukoll l-ewwel unur li ngħata lil raħal Malti. Ma’ Ħal Qormi qatt ma kellu x’jaqsam aktar. Jien fir-rumanz tiegħi daħħaltu żżejjed u inċensjatu żżejjed ukoll, u dan minħabba l-immaġinazzjoni biex bnejt dar- rumanz.

Għall-mistoqsija l-oħra: ma nafx jekk ir-rumanz storiku jappellax lill-qarrejja llum jew le. Jien ktibtu hekk, minħabba li żmien il-kavallieri dejjem jibqa’ żmien kulurit, divertenti barra milli hu xi ftit enigmatiku wkoll.

11. Kif tħares lejn il-kittieba żgħażagħ Maltin tal-lum? Liema huma l-aspetti pożittivi u negattivi li jolqtuk f’dan ir-rigward?

Għal dil-mistoqsija nwieġeb biss li qed nara ħafna prużunzjoni f’kull qasam tal-arti, mhux l-inqas fil-kitba, anzi aktarx aktar fil-kitba. Is-serjetà kulturali marret il-baħar. Ma ngħidx li m’hemmx ilħna tajbin u ta’ min jammirahom, imma t-tassew tajbin trid tfittixhom bil-fanal biex issibhom. Ħafna jidhru li laħqu s-sema b’idhom u li għax qabdu l-pinna f’idhom saru xi Chateaubriand jew Keats jew Pirandello.

12. Aktar proġetti tiegħek għall-ġejjieni?

Jien dejjem nikteb. Ma niswa għalxejn aktar biż-żmien li għandi u bl-ajmiet li kważi nħoss ma’ ġismi kollu. Naqra wkoll. Bla qari ma tista’ tagħmel xejn. U nikkorrispondi. Naqra ħafna e-mails imma tliet kwarti tagħhom neqridhom mill-ewwel minħabba t-tul tagħhom. M’għadx għandi paċenzja. Imma mill-ftit ta’ ħajja li baqagħli nieħu li nista’. Wieħed mill-gosti tiegħi llum hu li nsegwi l-ideat filosofiċi u teoloġi kurrenti. Ftit tas-snin ilu ħadt kors b’‘distance learning’(u allura bil-kompjuter) mill-Amerika fuq il-Bibbja, bdejt mill-Ġenesi u spiċċajt bl-Apokalissi. Għall-Master’s għamilt teżi fuq San Pawl, u għad-dottorat teżi fuq il-Profeta Iżaija. U tawhomli t-tnejn ‘summa cum laude’. Minn dal-kors intensiv tgħallimt ħafna u tgħallimt ukoll inneħħi l-għanqbut li kienu wikkewna bih fil-knejjes fl-antik.

Issa t-tama kollox, imma fl-aħħar ukoll it-tama trid tgħib: ‘ultima dea’ l-aħħar alla (qawwa li tmexxina), kien laqqamha awtur Latin.

Darba editur ta’ gazzetta li m’għadhiex toħroġ kien kitibli fiha biex jikkuljunani: “Min jgħix bit-tama, imut bil-piena.” Wara ftit waqfitlu l-gazzetta tiegħu.

Intervista mal-kittieb u poeta Peter A. Caruana

Peter A Caruana twieled f’Ħal Tarxien fl-1937. Studja l-Mediċina fl-Università, imma tliet snin wara abbanduna l-kors. Ħadem fil-qasam tax-xandir u fl-1962 waqqaf l-Għaqda Kittieba Żgħażagħ. Ippubblika kotba dwar l-agrikultura u l-ortikultura, kien l-Editur Letterarju għal 17-il sena ta’ Leħen is-Sewwa, u awtur ta’ radjudrammi. Fl-1989 rebaħ il-Premju Letterarju Malti bir-rumanz Ħajt li Jifred, u huwa kontributur regolari f’numru ta’ ġurnali lokali.

1. Għidilna xi ħaġa dwarek bħala persuna u anki dwar il-pubblikazzjonijiet tiegħek.

Sa minn mindu kont għadni tifel, bdejt inħobb il-Malti. Missieri kien jaqralna l-kotba, f’għamla ta’ faxxikli bi tmien faċċati, li kienu joħorġu darba fil-ġimgħa. Kont nibqa’ msammar bilqiegħda nisimgħu jaqra r-rumanzi bħal Indri s-Sajjied Malti, L-Istorja ta’ Malta u kotba oħra li kienu joħorġu fi żmien ta’ wara l-gwerra. Missieri kien iħobb lil Malta u dak kollu li hu Malti, l-aktar ilsienna. Kien dejjem jgħidli li aħna poplu aqwa minn popli ħafna ikbar minna, għax aħna għandna l-Ilsien tagħna. Niftakar li minn meta tgħallimt inbill il-pinna fil-klamar il-linka, kont bdejt taparsi nikteb. Dejjem kont inħossni miġbud lejn il-poeżija, iżda kull għamla ta’ kitba kienet għal qalbi. Meta dħalt fil-Liċeo fl-1948, sirt naf lil Karmenu Vassallo li kien jgħallimni l-Malti. Fl-1950, meta Karmenu kien jarani nħobb il-Malti daqshekk, kien qalli biex immur għandu d-dar, kien joqgħod il-Marsa, biex jgħallimni sewwa l-Metrika Maltija. It-tagħlim ta’ Karmenu għożżejtu u għadni ngħożżu sal-lum. Xi ftit mill-pessimiżmu tiegħu influwenzani u nistqarr li xi poeżiji li ktibt jinħass fihom in-niket tal-ħajja. Bqajt nikteb u fl-1970 ippubblikajt il-ktieb Żewġ Ilħna, ġabra ta’ 15-il novella. Sentejn wara ħareġ ir-rumanz Dar Imġarrfa u fl-1981 deher il-ktieb bi ftit mill-poeżiji li kont ktibt bl-isem ta’ Bukkett Vjoli. Fl-1988 kien ippubblikat ir-rumanz Ħajt li Jifred li fis-sena ta’ wara kien rebaħ il-Premju Letterarju Nazzjonali. Fl-2004 kien ippubblikat Qanfudinu, storja b’tagħlima għat-tfal. Ħadt sehem f’għadd ta’ konkorsi li saru bejn l-1960 u s-sena 2000. Ħaġa li kienet tatni sodisfazzjon kbir meta mill-1959 sal-1973 kont l-Editur Letterarju tal-ġurnal Leħen is-Sewwa. F’dawn is-snin iltqajt mal-aqwa kittieba tal-Malti li qatt kellna fi Lsienna u ngħożż għadd ta’ tifkiriet li ħallewli. Jekk f’ħajti qatt m’għamilt xejn, żgur li dejjem ħabbejt l-Ilsien li tatni ommi.

2. 2. Fl-1970 int ippubblikajt ġabra ta’ 15-il rakkont bl-isem Żewġ Ilħna. Għaliex għażilt dan l-isem? Kif twieldu rakkonti bħal dawn?

Il-ktieb huwa mqassam f’7 rakkonti fl-ewwel leħen u 8 fit-tieni leħen. Daħħalt il-kelma “leħen” għax ħassejt li dawk il-kitbiet kienu l-leħen tiegħi fl-istħajjil ta’ dak kollu li kont qed ngħix u naħseb meta ktibt ir-rakkont. Barra hekk, l-ewwel 7 rakkonti nkitbu fi żmien tfuliti u t-tmienja tat-tieni leħen ktibthom meta ż-żmien kien xejjaħni aktar. Jien inħobb nosserva dak kollu li jkun qiegħed isir madwari. Rari biex inħares lejn wiċċ min ikun qed ikellimni u qatt ma nħares lejn uċuħ meta nkun miexi fit-triq. Iżda ftit li xejn jaqbiżli minn dak li jkun qed isir madwari. Kull ċaqlieqa, kull espressjoni bil-wiċċ jew bil-kliem, jibqgħu ma jintesewx. Dawn l-affarijiet li jiġru matul il-jum nixtarrhom sew filgħaxija qabel norqod. Dak li jkun interessani, bi ftit jew ħafna fittizju, niktbu l-għada jew bil-lejl stess. Dawn l-affarijiet iżommuli moħħi dejjem jaħseb u nixtarr f’dak li jkun imiss. Tista’ tgħid li l-ġrajjiet kollha li ktibt għandhom biċċa mis-sewwa tal-ħajja.

3. 3. Inti wkoll kittieb tal-poeżija. Il-kitba tan-novella u dik tal-poeżija jirrikjedu kapaċitajiet differenti. Xi tgħid dwar dan?

Għalkemm il-kitba tan-novella u dik tal-poeżija hija differenti fil-ħsieb u l-għamla, lili ma ddejjaqni xejn fis-sens li nħoss la nħobb Ilsien Art twelidi kull għamla bil-Malti hi għażiża għalija. Meta ħsiebi l-aktar li jkun qed jaħseb fil-poeżija, nikteb il-versi. Xi żmien ieħor inkun qed naħseb dwar xi ħaġa li nkun rajt jew smajt f’dak il-jum. Jekk inħoss li għandi nikteb dak l-episodju bħala poeżija, niktbu hekk. Bosta drabi jiġri li mal-ħsieb tibda tiġri bija l-proża. Inkun irrid inżid tiegħi. Fil-poeżija nħoss li wieħed qatt m’għandu jtawwal, jekk ma tkunx xi storja u tinkiteb bħala leġġenda. Il-ħsieb fil-poeżija għandu joħroġ fi ftit versi. In-novella tista’ timraħ aktar fil-ħsieb u ma tkunx marbuta ma’ ftit versi biss. Imbagħad hemm id-differenza bejn il-proża u l-poeżija. Il-poeta nħoss li meta jikteb ma jkollux tul fl-istħajjil tiegħu u kitbietu jkunu l-ħsus tal-qalb. In-novella tagħti ċ-ċans lill-kittieb li jista’ jfettaq fehmtu wkoll fil-ġrajja li jkun qed jistħajjel. It-teknika hija għal kollox differenti. Il-poeżija tibda tikteb il-ħsieb li jkollok f’moħħok, waqt li l-kitba tal-proża tinqasam fi tlieta, id-daħla, il-ġisem tagħha u l-għeluq. Dawn it-tlieta ma tistax taqbad u tfassalhom bħallikieku xejn. Inħoss li biex proża tkun tajba u li ma ddejjaqx lil min jaqraha, irid ikun hemm ftuħ tajjeb u għeluq li forsi wieħed ma jkunx qed jistenna.

4. Liema huma l-għejjun li tixrob minnhom bħala kittieb, u liema huma l-iktar għal qalbek?

Inħobb nissendika ħafna. Kif diġà weġibt fit-tieni mistoqsija, in-novelli nħobb niktibhom l-aktar fuq ġrajjiet li jkunu ġraw u naf bihom, jew fuq il-fittizzju mibni fuq xi ħaġa li tista’ tkun seħħet tabilħaqq. Ir-rakkonti li jkunu seħħew miżjuda bl-immaġinarju jkunu dejjem ix-xalata ta’ moħħi.

5. Ir-rakkonti tiegħek għandhom ħabta jaħkmu lill-qarrej b’tali mod li jkompli jaqra b’ċerta kilba sat-tmiem. X’mekkaniżmi stilistiċi jew narrattivi tħaddem biex tilħaq dan l-għan?

Fin-narrattiva, jekk ma jkunx hemm bidu tajjeb, bidu li forsi jista’ jieħu l-immaġinazzjoni tal-qarrej fuq ħafna affarijiet, li jistgħu ma jkunux f’dik in-narrattiva, naħseb li l-qarrej jiddejjaq jaqra u jieqaf qabel ikun beda. Jekk novella tkun għoġbot lill-qarrej, żgur li dan ser ikompli jaqra. Fuq kollox wieħed irid jaħseb ukoll fl-immaġinattiv li normalment il-poplu jħobb jaqra fuqu. Temi ta’ mħabba, għalkemm m’għadhomx daqs kemm kienu, għandhom ċerta ġibda għall-qarrej. Kultant, xi tbissima ħelwa li tixref fuq wiċċ il-qarrej minn dak li jkun qed jaqra, tista’ tolqot ukoll. Sakemm il-kitba tkun miktuba b’għan biex tiftiehem mill-qarrej, naħseb li tista’ wkoll tqanqal l-immaġinazzjoni ta’ dak li jkun.

6. Tema għal qalbek ħafna hija l-mewt. Għaliex dan u kif taħseb li tema bħal din tista’ tinteressa lill-qarrej?

L-aktar ħaġa li l-bniedem ma jaf xejn dwarha hija l-mewt. Naf li l-mewt irid iduqha kulħadd, iżda ħadd qatt ma bassar x’hemm wara l-mewt. Il-mewt l-ebda bniedem ħaj ma daqha, kieku mhux ħaj. Jistħajjel li jista’, jimmaġina iżjed, imma xorta nibqgħu fejn konna. U ħaġa tal-għaġeb, aktar ma wieħed jaħseb fil-mewt, iżjed irid jaqra dwarha. Fil-ħajja tiegħi ġarrabt il-mewt ta’ missieri meta kont għadni lanqas għalaqt il-15-il sena. Tnikkitt ma’ min kien imnikket u għamilt li stajt biex insabbru, mhux darba u tnejn. Fuq kollox, meta miet missieri sikwit kont immur fuq qabru b’xi ktieb f’idi, naqra u nimmaġina sa tard bil-lejl. Dawn huma kollha effetti għaliex il-mewt inħobb insemmiha ħafna f’kitbieti. Fuq kollox ma rridx ninsa nsemmi li jien ukoll għal ftit ma ġarrabtx il-mewt u f’dik il-ġimgħa stajt naħseb ħafna fuqha. Meta xi ħadd jara xi film, xi ġrajja jew hu jiltaqa’ mas-sopranatural, tisimgħu jgħid wara kemm beża’ iżda xejn ma jiddejjaq jerġa’ jara dak il-film jew il-ktieb li jkun kexkxu. Għalhekk naħseb, u aktarx ma nkunx qed naħseb ħażin, li t-tema tal-mewt tolqot ħafna lill-qarrej.

7. Għal nies bħalek li taqbad pinna u tikteb hi ħtieġa regolari. Xi ssib l-iktar faċli f’waqtiet bħal dawn, tikteb rakkont qasir jew poeżija?

L-iktar mistoqsija faċli li stajt tagħmilli. M’hemmx dubju li

“Il-poeżija għalija

nieqa ta’ barka, ġenna ħajr u sliem.

Marbut u mgħannaq magħha,

nibqa’ ferħan u ħieles mingħajr tmiem.”

8. Naf li inti Membru Onorarju tal-Għaqda Poeti Maltin u li spiss tipparteċipa flimkien ma’ martek Mary Grace (li wkoll tikteb il-poeżija u hija membru tal-istess Għaqda) waqt serati ta’ poeżija li torganizza l-Għaqda. Tħoss li serati bħal dawn joffru xi ħaġa pożittiva u utli lil dawk preżenti?

Jien inħoss, u dejjem hekk għidt, li l-bniedem qatt ma jaf xejn. Dejjem għandu x’jitgħallem. Meta wieħed jiġi biex ikun jaf xi ħaġa, imut. Għalhekk minn laqgħat bħal dawn dejjem hemm x’wieħed jitgħallem. Dawn il-Laqgħat huma meħtieġa, u forsi aktar spissi, għaliex bniedem li qatt ma jkun qara xejn u jattendi għal xi waħda minn dawn il-laqgħat, jista’ jħoss il-kilba li hu wkoll jaqra xi xogħol tiegħu. Min iħoss xi ġibda lejn il-kitba qatt m’għandu jitħalla waħdu u mbarri minn għaqdiet. Għada jista’ jkun wieħed mill-aħjar kittieba li jkollna. Jien inħossni xi ftit iffurtunat għax dwar il-kitba, l-aktar tal-poeżija, dejjem sibt bastun sod fuq xiex inserraħ. Meta xi drabi nħoss li kollox spiċċa għalija nsib lil marti tagħmilli l-kuraġġ. Min jaf x’jiġifieri jifhem dak li qed nikteb.

9. Kittieb bħalek, li laħaq ċerta età, iħoss il-bżonn li jżomm ruħu aġġornat fil-kitba tiegħu? Jekk iva, kif tagħmel dan fil-kitbiet tiegħek?

Sakemm il-bniedem jibqa’ ħaj, inħoss li għandu jgħix maż-żmien li jkun. Jien niftakar sewwa żmien tfuliti iżda naf dak li qed jiġri llum. Jien inħoss li kittieb dejjem ħsiebu f’dak li jkun għaddej f’dak il-ħin. Jekk jinqata’ mill-ġrajjiet ta’ madwaru jispiċċa biex id-dinja stess tbarrih. Jien inħobb naqra ħafna. Naqra l-ġrajjiet li jkunu qed jiġru fid-dinja bit-televiżjoni. Meta nitkellem ma’ xi ħadd, inħobb indeffes il-ġrajjiet tal-jum biex inkun naf dejjem aktar. Fuq kollox, il-mara, li l-aħbarijiet tħobb tismagħhom, taqrahom u tarahom aktar minn tazza ġulepp tal-ħarrub bil-qtar tal-lumi, dejjem tgħarrafni sewwa b’dak li jkun qed iseħħ. Mhux l-ewwel darba li naqbdu xi diskursata dwar aħbar li tkun semgħet. Il-ġrajjiet tal-waqt, għal kittieb, dejjem huma meħtieġa għax f’kitbietu jista’ jgħid fehmtu fi kliemu, jista’ jgħid dak li jkun qed iħoss hu fuq dik jew din il-ħaġa. Aktar ma tkun aġġornat iżjed tkun taf id-dinja madwarek u tħażżeż ħsibijietek.

10. Xi ħaġa qasira dwar pjanijiet futuri rigward publikazzjonijiet ġodda.

Sakemm nibqa’ tajjeb biex nikteb, il-kitba żgur li ma tiqafx minni. Bħalissa qed nikteb poeżiji b’sillabi qosra dwar suġġetti li jħobbuhom it-tfal. Meta nlesti n-numru li nixtieq nittama li jkunu ppubblikati. Għandi rumanz li ilni xi snin li bdejtu, nittama li din is-sena jkun lest u forsi mitbugħ ukoll. Jisgħobbija li m’għadnix nikteb u nieħu sehem fix-xandir għax kienu qalu li jien xjeħt u riedu ż-żgħażagħ. U fuq kollox qatt u għall-ebda raġuni ma ser nasal nikteb il-Malti kif qed naraw f’xi ġurnali.

11. X’jagħmel kittieb tajjeb? Xi pariri għal dawk iż-żgħażagħ li jitħajru jibdew jiktbu?

Il-kittieb ma jsirx billi wieħed ifaqqa’ subgħajh jew jgħid abrakadabra. Irid ikun hemm il-ħajra u jibqa’ jikteb bla ma jaqta’ qalbu. Ma jimpurtax jekk għall-ewwel isib min iqarras wiċċu għal kitbietu. Ħadd ma kien bravu mill-ewwel u l-ftit li wieħed ikun jaf, jiġi biż-żmien u l-kuraġġ. Żgur li għall-bidu ser isib intoppi kbar għal kitbietu. Ma ninsewx li Malta pajjiż żgħir, kulħadd jaf lil xulxin, u aktar faċli li kelma kontrieh il-kittieb ser jismagħha mingħand xi ħadd li mingħalih jaf kollox. Ma nħallu lil ħadd u ma għandna qatt naqtgħu qalbna. Min baqa’ jistinka dejjem qata’ xewqtu f’dak li xtaq. Għalkemm dan kollu jgħodd għal dawk iż-żgħażagħ li jixtiequ jagħtuha għall-kitba, jien ngħidilhom biex ma jiktbux biex jitrejqu, għax f’Malta l-kitba tal-Maltin hi mormija u mogħtija bis-sieq. Min irid, jikteb għax iħobb il-Malti. Min iħobb il-Malti jitgħallmu kif għandu jkun u jkun kburi bi lsien Art twelidu.

April 2010

Poeżiji ta’ Peter A. Caruana:

ĦARIFA

Isma’.

Ir-riħ wieqaf għal kollox

u l-lejl imbiegħed.

Ħares.

L-għoljiet imdawla u maħkuma

mid-dawl ħamrani.

Iftaħ

il-bibien għax is-sħana

u s-sema ċar.

Bidu

ta’ maltempata

li riesqa ’l hawn.

Stkenn

taħt saqaf li qed jaqa’

għalkemm hemm int.

Isma’

t-tkarwit

tal-bidu tal-ħarifa.

IL-ĦMAR

Fost l-annimali kollha,

il-ħmar l-aktar ħanin,

għaliex fuq dahru rikkeb

fil-ħarba lill-Bambin.

Jaħdem bla jieqaf naqra.

B’għajnejh mgħammda idur.

Jidres il-qamħ mit-tibna;

dejjem għalih miġbur.

Bla jieqaf, dejjem sejjer,

ma jafx x’inhu serħan.

Bla jieqaf jaħdem iebes.

Dejjem hieni w ferħan.

Jekk qatt xi ħadd isieħlek

u jgħid li inti ħmar,

tiħux għalik b’li qallek.

F’ħidmietek tmur aħjar.

GĦASFUR TAL-BEJT

Għax jien għasfur ftit ċkejken

din ħajti ma tiswiex?

Dil-ħajja Huwa tani;

għaliH ma nitlifhiex.

Fuq zkuk tas-siġar għolja

nittajjar ’l hemm u ’l hawn.

Nemus u nsetti niekol.

Żaqqi timtela b’dawn.

Bejtieti fuq il-friegħi

jew f’toqba barra d-djar.

L-ilma tas-saqa nixrob

li jkun ġej minn ġol-bjar.

Ir-rix li bih imlibbes,

griż bl-iswed, mhux sabiħ.

Iżda r-rix l’għandi jiena

jsaħħanni f’jiem ta’ ksieħ.

Malli r-rebbiegħa tasal

iż-żmien qatt ma nkun ħlejt.

Il-bejta tiegħi nibni,

id-dar t’għasfur tal-bejt.